به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی می‌کند.

هفتمین شماره این مجموعه به معرفی یکی از اسناد موجود در آرشیو ملی ایران اختصاص دارد؛ سندی مربوط به دوره صفویه با عنوان «مثال (فرمان/حکم) قوام‌الدین محمد بن رفیع‌الدین محمد الحسینی، مقام صدر عهد شاه عباس دوم صفوی، مبنی بر انتصاب میرزا شرف‌جهان الحسنی الحسینی‌الرضوی به منصب احتساب دارالسلطنه تبریز».

«مثال» در فرهنگ‌ها و کتاب‌های لغت، مترادف با «حکم» و «فرمان» آمده است. تا پیش از عصر ایلخانان، اصطلاح «مثال» چنان فراگیر بود که به هر آنچه از دستور شاه و دیوان صادر می‌شد، اطلاق می‌گردید. در دوره صفوی، معنای «مثال» دستخوش تغییر شد و به دستورات کتبی و احکام صادره از دیوان صدارت و دفتر موقوفات اطلاق می‌شد که بیشتر در زمینه امور حقوقی، وقفی و قضایی کاربرد داشت. در دوره‌های پس از صفویه، دیگر نشانی از «مثال» در اسناد تاریخی دیده نمی‌شود.

این سند با تحمیدیه‌ای در بالاترین بخش و در میانه صفحه آغاز می‌شود. عبارت تحمیدیه «هوالله و لا سواه» است. طغرا نیز با نام صدر، «قوام‌الدین محمد بن رفیع‌الدین محمد الحسینی»، اندکی بالاتر از متن و در مرکز صفحه نگاشته شده است. مهر سند نیز با سجع «المتوکل علی‌الله الغنی قوام‌الدین محمد بن رفیع‌الدین محمد الحسینی ۱۰۷۱» در پایان سند نقش بسته است.

از نظر شکل و سبک نگارش، این سند بر اساس سنت‌های رایج دیوانی نوشته شده است. در گوشه بالای سمت راست صفحه، بخشی به اندازه یک مثلث قائم‌الزاویه خالی گذاشته شده است. آغاز نوشتار تقریباً از میانه صفحه و با فاصله‌ای قابل توجه از حاشیه راست شروع می‌شود و در حاشیه چپ، واژگان پایانی کمی بالاتر از سطر اصلی قرار گرفته‌اند. این شیوه نگارش، جلوه‌ای زیبا و منظم به متن بخشیده است.

مهر صدر در پایان سطور دیده می‌شود و از آنجا که متن بر روی مهر تحریر شده است، به نظر می‌رسد کاغذ پیشاپیش مهر خورده و سپس مطالب بر آن افزوده شده است.

منصب صدر نخستین‌بار در دوره شاه اسماعیل صفوی تثبیت شد تا پیوندی میان نهاد سیاسی و نهاد مذهبی برقرار شود. هرچند در دوره تیموریان نیز عنوان صدر وجود داشت، اما کارکرد آن در عصر صفوی متفاوت بود. مهم‌ترین وظیفه صدر، تنفیذ هماهنگی مذهبی در سراسر دولت صفوی و مقابله با بدعت‌های مذهبی بود.

صدر وظایف گسترده‌ای بر عهده داشت؛ از جمله تعیین حکام شرع، مباشران اوقاف تفویضی، محتسب و ریش‌سفیدی تمامی سادات، علما، مدرسان، پیش‌نمازان، قضات و دیگر گروه‌های مرتبط با ساختار دینی و اجتماعی. این منصب به دو شاخه تقسیم می‌شد: صدر خاصه که متولی تعیین حکام شرع بود و صدر ممالک که اختیار نصب حکام شرع و مباشران موقوفات مزارات، مدارس، مساجد و دیگر اماکن مذهبی در سراسر مملکت را بر عهده داشت. در مواردی نیز هر دو منصب در اختیار یک فرد قرار می‌گرفت.

بر این اساس، سند حاضر نشان می‌دهد که صدر با اعطای منصب احتساب، وظایف شرعی و اجتماعی دارالسلطنه تبریز را به میرزا شرف‌جهان واگذار کرده است. وظایف او شامل اجرای احکام شریعت، امر به معروف و نهی از منکر، ترغیب مردم به عبادت، منع شرب خمر، قمار و لهو و لعب، جلوگیری از فساد و همچنین نظارت بر مساجد، مدارس و بازار بود. محتسب همچنین وظیفه داشت عملکرد طبقات مختلف، از جمله علما، مؤدیان، مؤذنان، غسالان و سایر اصناف را تحت مراقبت داشته باشد.

در بخشی دیگر از سند، به صراحت خطاب به سادات، نقبا، قضات، حکام، کلانتران، ارباب و اکابر و همچنین اصناف تأکید شده است که میرزا شرف‌جهان را محتسب مستقل خود بدانند و از اوامر وی اطاعت کنند. همچنین به حکام، کلانتران، کدخدایان، داروغه‌ها و عمال دارالسلطنه دستور داده شده است که در امور مربوط به وی را یاری کنند و رسوم متداول را مطابق سنوات پیشین وصول کرده و به محتسب تحویل دهند.

در پایان سند نیز به وکلای بیگلربیگی سفارش شده است که از اوامر این سند سرپیچی نکنند و هر سال، تقاضای صدور سند تازه برای محتسب ننمایند.

تاریخ تحریر این سند، صفر ۱۰۷۳ هجری قمری، مصادف با شهریور یا مهر ۱۰۴۱ هجری شمسی است و با شماره ۷۷-۹۹۷ در آرشیو ملی ایران به ثبت رسیده است.